W tej części słów kilka o wynikach wczorajszego pleneru. Zdecydowałem się wywoływać zdjęcia pojedyńczo, aby mieć możliwość poprawy ewentualnych błędów przy pracy nad następną klatką. Błędy być musiały, bo moje “laboratorium” pozostawia wiele do życzenia. Mimo to, podszedłem do pracy z entuzjazmem.

Zacząłem od wystawienia przegotowanej wody na parapet (pod przykryciem), aby się wystudziła, a w tym czasie udałem się do zaciemnionej łazienki, aby wydobyć naświetlony arkusz z kasety i umieścić go w koreksie.

Ten, będący w moim posiadaniu, nie jest przystosowany do wywoływania błon arkuszowych formatu 9×12 cm. Skorzystałem więc z metody znalezionej w internecie. Jest to tak zwana “the taco method”. Nazwa wzięła się od meksykańskiej potrawy Taco – farszu zawiniętego w tortillę. Cała rzecz polega właśnie na takim zawinięciu filmu. Emulsją do wewnątrz!

Grunt, że aparat jest sprawny. Oba zdjęcia objawiły się na arkuszu i na dodatek, całkiem poprawnie naświetlone, choć przy pierwszym podejściu źle obliczyłem objętość roztworu. Zaowocowało to nierównomiernym wywołaniem – z wyraźnie zaznaczonym miejscem, w którym kończył się roztwór. Swoją drogą, kontrast też nie powala. Poniżej wersja RAW.

Zdjęcie numer dwa kąpało się już w należytej ilości roztworu, ale też nie jest równomiernie wywołane. Braki w dostępie do roztworu są tu jednak mniej regularne. Dodam od siebie, że nie jest też należycie wykonane. Boczne światło wkradło się do obiektywu. To moja wina. Zaabsorbowany obsługą sprzętu, zapomniałem ochronić obiektyw przed padającym z ukosa światłem.

Poniżej porównanie powyższego kadru ze zdjęciem wykonanym Nikonem. Widać jak na dłoni, że Zeiss-Ikon “widzi” odrobinę szerzej.

Tyle z moich zmagań na ten weekend. Podsumowując: sprzęt spisał się znacznie lepiej ode mnie. Pozostaje praca nad techniką wykonywania zdjęć Zeissem i techniką wywoływania.

Do wywołania użyłem następujących odczynników:

• wywoływacz: Fomadon R09
• utrwalacz: Fomafix

Zdjęcie numer 1(a). Ekspozycja: 1/200 sek., f8. / Temperatura roztworów: 20 C, wywoływacz w proporcji 1:25 – czas: 6:00 minut / agitacja: 1 minuta – nieprzerwanie, następnie 20 sekund na każdą minutę, kąpiel przerywająca: woda z octem spirytusowym (1:10) – czas: 1 minuta, utrwalacz w proporcji 1:5 – czas: 3 minuty / agitacja ok 10 sekund co minutę.

Zdjęcie numer 2. Ekspozycja: 1/200 sek., f11. / Temperatura roztworów: 20 C, wywoływacz w proporcji 1:25 – czas: 6:00 minut / agitacja: 1 minuta – nieprzerwanie, następnie 20 sekund na każdą minutę, kąpiel przerywająca: woda z octem spirytusowym (1:10) – czas: 1 minuta, utrwalacz w proporcji 1:5 – czas: 3 minuty / agitacja ok. 10 sekund co minutę.

Zima powróciła, aby wydać swe ostatnie żałosne tchnienie, lecz ja nie mogłem już dłużej czekać. Sprawy przekładane w nieskończoność, nigdy nie doczekają się realizacji, a taki scenariusz nie wchodził w grę. 4 kwietnia 2012 roku, kiedy prezentowałem na tym blogu przedwojenny aparat Zeiss-Ikon, wyraziłem nadzieję, że nadejdzie czas, w którym będę mógł zrobić nim zdjęcia. Ten czas nadszedł dopiero dziś.

Główną przeszkodą był brak elementu widocznego na zdjęciu. Jest to wkładka na błony cięte, dzięki której film utrzymywany jest w kasecie idealnie płasko. Nie miałem jej, a jest to rzecz praktycznie niespotykana na rynku. Niemniej jednak, szczęście w końcu uśmiechnęło się do mnie.

Wskrzeszenie leciwego aparatu planowałem już w ubiegłym tygodniu, ale pogoda była naprawdę fatalna, więc dopiero dziś zebrałem towarzystwo i ruszyliśmy do lasu. Liczba zdjęć została ograniczona do dwóch, jako, że dysponuję dwiema wkładkami i dwiema kasetami, a wymiany filmu w kasecie można dokonać jedynie w całkowitej ciemności. Swoją drogą, poświęciłem jeden arkusz błony i spędziłem dwa wieczory na mozolnym treningu, najpierw przyglądając się całemu procesowi, a następnie wykonując go z zawiązanymi oczami. Dzięki temu, dzisiejsze ładowanie kaset nienaświetlonym filmem zajęło niecałe dziesięć minut, włączając w to zaklejanie szpar w drzwiach łazienki.

Zdecydowaliśmy się wykonać jedno zdjęcie quasi-krajobrazowe i jeden portret. Wszystko w środku lasu, aby odciąć się od wiatru, który mógłby rozbujać całą konstrukcję. Cały proces podejścia do wykonania fotografii – w teorii – wyglądał na skomplikowany, ale już na miejscu obyło się bez większych kłopotów.

Za światłomierz posłużyła nam współczesna lustrzanka Nikon D700 (o, ironio!). Zależało mi na tym aby pomiar był najbardziej dokładny z możliwych. Starsze światłomierze, które wcześniej brałem pod uwagę mają inną skalę czasów, aniżeli ta, którą dysponuje Zeiss-Ikon, co mogłoby wpłynąć niekorzystnie na ekspozycję. Upewniliśmy się jeszcze, że kąt widzenia obiektywu 50 mm w małobrazkowym Nikonie, jest zbliżony do kąta widzenia obiektywu 135 mm (tu: dla klatki 9×12 cm) dzięki czemu światło mierzone było w tym samym obszarze. Podkreślam jednak, że są to zdjęcia testowe. Nie wiadomo jeszcze, czy kasety są szczelne, nie wiadomo, czy migawka tego zabytku “trzyma czas”, nie wiadomo, czy miech nie puszcza światła. O tym, przyjdzie mi się dowiedzieć po wywołaniu tych klatek. Zabieram się zatem do mieszania mikstur aby, już wkrótce, zaprezentować drugą część zmagań. 

Od pól i lasów dzieli mnie zaledwie jedna niewielka ulica. I choć za nią stoi jeszcze cała masa bloków, a pod sam las prowadzi asfaltowa oświetlona droga, przejście przez tę ulicę jest zawsze swego rodzaju przejściem w inny wymiar. Czas zdaje się płynąć tam wolniej, opuszczają człowieka dokuczliwe sprawy. Jest to moja brama do innego świata, gdzie wszystko wygląda inaczej.

W letnie wieczory, kiedy zabudowania i ulice oddają ciepło zgromadzone za dnia, powodując niesamowitą duchotę, tam za ulicą, panuje orzeźwiający chłód ciągnący od Kabat. Powietrze przesycone jest mieszanką zapachów ziemi, trawy i kwiatów. W zimie, kiedy dokucza mróz a zwały śniegu walają się pod nogami, tam śnieżny puch – gdzieniegdzie poprzetykany śladami psich łap – leży cicho i spokojnie, czekając wiosny. Mróz zaś uderza ze zdwojoną mocą, wspomagany siłą wiatru świszczącego po gładkiej ziemi, lecz zdaje się, że każdy wdech tej rześkiej mieszanki odejmuje nam lat.

Naprawdę nie trzeba wchodzić dalej. Te dwa światy dzieli jedna, szeroka na 18 metrów ulica.

Zeiss-Ikon. “Kieszonkowy” aparat wielkoformatowy, pamiętający czasy II Rzeczpospolitej. Stare sprzęty mają zawsze do opowiedzenia ciekawe historie, trzeba tylko umiejętnie je z nich wyciągnąć. Ten nie jest wyjątkiem.

Pełna nazwa modelu brzmi: Zeiss-Ikon Maximar B 207/7. Jest to aparat miechowy, na płyty szklane formatu 9×12 cm. Produkowany w latach 1927-1939. Obiektyw Carl Zeiss, o ogniskowej 13,5 cm; f 4.5. Aparat wyposażono w podwójny wyciąg miecha, co umożliwia wykonywanie fotografii w skali 1:1. W zestawie znalazłem także dwie kasety na płyty firmy Agfa oraz elegancki skórzany futerał.

Wystarczą krótkie oględziny aby zauważyć, że sprzęt odleżał swoje. Okleina jest niekompletna i mocno spękana na krawędziach choć wszystkie mechanizmy, z grubsza działają. Pierścień nastawczy czasów chodzi bardzo ciężko. Migawka także wymaga regulacji – tęgo się przycina przy dłuższych czasach. Miech zdaje się nie mieć ubytków ale pewność zyskam dopiero po zrobieniu pierwszego zdjęcia.

Na kopułce wężyka spustowego wciąż widnieje marka firmy możliwe więc, że aparat pomimo szlachetnego wieku ma niewielki przebieg.

Kasety Agfy nie oparły się drobnej korozji, wymagają więc pewnego nakładu pracy. Aksamit – ostatnia zapora pomiędzy materiałem światłoczułym a światem zewnętrznym, choć mocno przybrudzony, zachował strukturę i delikatny połysk. Nie powinien sprawiać kłopotów. Póki co jednak, przyjdzie mi stanąć na głowie aby znaleźć pasujące adaptery do kaset, umożliwiające wykorzystanie błon fotograficznych – zamiast dedykowanych płyt szklanych.

Obsługa aparatu jest dość intuicyjna. Do tej pory rozszyfrowałem już wszystkie pokrętła, dźwignie, uchwyty i gwinty. Wciąż jednak poszukuję pełnej instrukcji obsługi – tak pro forma.

Po ustawieniu czasu T można otworzyć migawkę i rozpocząć żmudne kadrowanie obrazu. Sam wizjer jest bardzo ciemny – jak na dzisiejsze standardy. Zdecydowanie pomaga tradycyjna narzuta, zakładana na głowę i część aparatu. Dzięki niej obraz na matówce momentalnie "jaśnieje", co pomaga w precyzyjnym nastawieniu ostrości.

Ściśle tajne

Zależało mi na ustaleniu dokładnej daty produkcji. W tym celu odszukałem numer seryjny aparatu i wpisałem tam gdzie ja wiem, a Wy się domyślacie. Machnąłem też zwyczajowo mail do firmy Carl Zeiss z prośbą o pomoc i w odpowiedzi otrzymałem adres człowieka z Frankfurtu nad Menem. Jak dawno pisaliście tradycyjny list?

Napisałem, zaadresowałem, wysłałem. Odpowiedź przyszła w ciągu kilku dni z dokładnymi informacjami nt. tego egzemplarza. Aparat wyprodukowano w 1928 roku w zakładach Zeiss-Ikon A.G. w Dresden. Obiektyw powstał w zakładach produkcyjnych firmy Carl Zeiss w Jenie. Wyposażono go w migawkę centralną COMPUR – data produkcji zestawu: listopad 1928 roku. Aparat wszedł na rynek w roku 1929. Powyższych informacji udzielił Herr Berndt K. Otto, któremu serdecznie dziękuję.

Mnóstwo razy byłem na Mazowieckiej lecz zaglądałem głównie pod numer 8 gdzie mieści się obecnie Klub Jazzowy – Tygmont. Tym razem zajrzałem pod 6. Popytałem w kilku miejscach czy ktoś coś wie ale kamień-woda. Wróciłem więc do domu i skorzystałem z zasobów sieciowych.

Tu poszło mi lepiej. Na początek znalazłem informację o katalogu fotograficznym zatytułowanym “Czem i jak fotografować” – Ilustrowany cennik Nr 8 Aparatów i przyborów fotograficznych, Ernest Neumann, Warszawa [1913?].

Katalog wydany po polsku, w Warszawie, zawierający informacje handlowe związane ze sprzętem fotograficznym, autorstwa Ernesta Neumanna. Przypadek? Wątpliwe, ale to nie koniec. Grzebałem dalej i znalazłem. Ernest Neumann był Niemcem polskiego pochodzenia, który osiadł w Polsce na stałe, ożenił się z Polką i prowadził na Mazowieckiej sklep z aparatami fotograficznymi – skądinąd bardzo znany w ówczesnych czasach.

W jednym z wywiadów z uczestnikami Powstania Warszawskiego natrafiłem na rozmowę z panem Włodzimierzem Markowskim, który podczas okupacji pracował w tym właśnie sklepie.Mieścił się tam wówczas punkt napraw radioaparatów i sprzętu radiowego. Dzięki temu, że właścicielem lokalu był Niemiec, możliwe było zdobywanie części zamiennych do radioodbiorników, z których, w wielkiej tajemnicy, powstawała radiostacja. Neumann był świadom tych działań i nie tylko nie zadenuncjował Polaka, lecz także wspierał jego działania. W ten sposób świadomie przysłużył się polskiej działalności konspiracyjnej. Nieoczekiwanie, w przeddzień Powstania Warszawskiego, Neumann przekazał cały sklep swojemu pracownikowi i wyjechał do Wiednia. Tu ślad się urywa.

Co ciekawe, jeśli rzeczywiście wymieniony wcześniej katalog jest dziełem tego właśnie Neumanna i rzeczywiście został wydany w 1913 roku to należy przyjąć, że człowiek ten był sprawnym przedsiębiorcą. Co najmniej 31 lat w jednym biznesie, z dwiema wojnami po drodze – pysznie.

W całej tej historii nurtuje mnie jedno pytanie: Czy Neumann wiedział, czy nie wiedział, że powstanie wybuchnie?